«Төрээн чуртунга ынакшыл өг-бүледен эгелээр». Фрэнсис Бэкон
Бөгүнгү рубриканың аалчылары – Кууларларның өг-бүлези.
Буян Александрович биле Елена Борбай-ооловна Кууларлар Шагаан-Арыг хоорайның 2 дугаар школазында барык 20 чыл ажылдап чоруур.
Буян Александрович – хөгжүм башкызы, хөй чыл ажыл стажтыг. Ол – чараш үннүг, хөгжүм херекселдериниң шуптузунга ойнаар, ылаңгыя баянга ыяңгылыг ойнап, көрүкчүлерниң сагыш-сеткилин доюлдурар. Ооң кызымаккай күш-ажылын чаңгыс чер чурттуглары үнелеп, Улуг-Хем кожууннуң алдарлыг артизи атты тывыскан.
Елена Борбай-ооловна – эге класстар башкызы. Н.А.Некрасовтуң чугаалааны ышкаш башкы кижи «угаанны, буянны, мөңге чүүлдү нептередир». Елена Борбай-ооловнаның амыдыралында туружу база ындыг. Ол уругларны эки, багайны ылгап билиринге өөредип, кижизиг чорукту сиңирип, чаштарны төлептиг хамаатылар кылдыр өстүрүп чоруур. Эге класстардан 50 уругну доостурган. Амгы үеде Шагаан-Арыгның 2 дугаар школазында 3-кү классчыларны быжыг билигге өөредип турар. Улуг-Хем кожуунда херээженнер эвилелиниң кежигүнү, хөй-ниитижи.
Буян, Елена Кууларлар школаның чогаадыкчы ажыл-херээнде үнелеп четпес үлүг-хуузун киирип чоруурлар. Олар - янзы-бүрү хемчеглерниң, мөөрейлерниң идепкейлиг киржикчилери. Улуг-Хем кожуунда янзы-бүрү хөй-ниити организацияларының кежигүннери.
Башкылар 3 уруг-дарыглыг: Сайын-Белек, Саглана база Артыш. Ада-ие уруг-дарыынга өг-бүлениң езу-чаңчылдарын дамчыдып, төрээн чуртунуң төлептиг хамаатылары кылдыр өзүп-доругуп, ооң хөгжүлдезинге үлүг-хуузун киирип чоруур кылдыр кижизидер сорулгалыг.

Обновление программы «Моя родная Тува»
Состоялось очередное совещание рабочей группы по разработке учебно-методического комплекса по тувинскому языку в дошкольных образовательных организациях республики в соответствии с федеральной образовательной программой дошкольного образования.
«Ведется большая работа по обеспечению УМК тувинского языка детских садов - это обновление программы «Моя родная Тува» («Төрээн Тывам») и разработка методического руководства для педагогов, а также дидактической линии для родителей, детей и др.», - Урана Допул, специалист отдела общего образования Минобразования Тувы.
Напомним, изучение тувинского языка в детских садах республики ведется по примерной образовательной программе «Моя родная Тува». Всего ею охвачены более 17 с половиной тысяч детей в 204 дошкольных образовательных учреждениях, что составляет 83% от общего числа воспитанников тувинской национальности.

Делегация из Тувы принимает участие в обучающем семинаре по подготовке управленческих и вожатских команд, руководителей смен Движения Первых
Семинар в г. Новосибирск проводится 14-15 мая 2024 года на базе Государственной публичной научно-технической библиотеки Сибирского отделения Российской академии наук.
Из Республики Тыва принимают участие студенты Тувинского государственного университета, бойцы студенческого отряда Республики Тыва, педагоги и специалисты муниципальных органов управлений образованием Тес-Хемского, Улуг-Хемского кожуунов, г. Ак-Довурак и представители Министерства образования Республики Тыва и Министерства труда и социальной политики Республики Тыва.
В рамках летней оздоровительной кампании 2024 года в 4 детских оздоровительных стационарных лагерях «Чодураа» Улуг-Хемского кожууна, «Сайлык» Тес-Хемского кожууна, «Таежный» г. Ак-Довурак и «Байлак» Минтруда РТ работа с детьми будет построена по направлениям работы профильных смен Движения Первых. В других лагерях республики и в стационарных, и в дневных лагерях в план мероприятий включается тематический день «День первых».
Семинар начался с установочный сессии, открытия семинара и исполнения гимна Российской Федерации. В программе семинара выступили педагоги, профессора, кандидаты педагогических и социологических наук Новосибирского государственного педагогического университета, координаторы Движения Первых по практико-ориентированной направленности
«Место и роль Движения Первых в воспитании детей и молодежи», «Особенности реализации профильным смен «Время первых»: подходы и рекомендации», «Основные принципы и подходы к разработке программы профильной смены» и др.
Участников семинара ждут интересные интерактивные площадки, игра по группам и знакомство с участниками семинара, нетворкинг, рефлексия и многое другое.


Делегация Тувы принимает участие на первом Всероссийском форуме президентов школ
Лопсан Саглай, ученица 10 класса Тоора-Хемской школы, а также Бабушкин Артем, ученик 8 класса столичной школы №1 под руководством наставника, советника директора по воспитанию школы с. Тоора-Хем Алексея Кол представляют ученическое самоуправление Тувы в форуме.
Напомним, что Саглай и Артем стали победителями регионального этапа конкурса и получили право принимать участие на федеральном этапе.
Лучшие эксперты поделятся с ребятами секретами успешной реализации инициатив в школе, научат работать в команде и развивать лидерские качества, а советники создадут план эффективной работы детского самоуправления.
Участников форума ждут насыщенные дни, наполненные интересными встречами, уникальными образовательными программами и яркими эмоциями.


Өг-бүледе ийи башкы
Чаңгыс өг-бүледе ийи башкы… Эки азы багай бе? Бо айтырыгга башкылар Айдың Вячеславович база Шораана Каадыр-ооловна Анай-оолдар «Өг-бүле амыдыралынга школа канчап-даа шаптыктавас!» деп бир үн-биле харыылаарлар.
Анай-оолдар – ёзулуг башкылар, оларны башкы эш-өөрү «ажыл-херээнге шынчы бердинген» деп үнелээр. Башкы мергежилге чүгле хөй билиглер эвес, а сагыш-сеткилдиң күжү, шыдамыккай чорук негеттинер.
Айдың Вячеславович 2010 чылда география факультедин дооскаш, күш-ажылчы базымнарын бодунуң төрээн школазы Арыг-Үзүүге эгелээн.
Шораана Каадыр-ооловна 2011 чылда төөгү факультедин дооскан. Ол – төөгү болгаш эрге-хоойлу башкызы. Күш-ажылчы оруун база-ла бодунуң төрээн суурундан эгелээн. Эйлиг-Хем ортумак школазынга төөгү башкызы болуп ажылдааш, 2017 чылда Томскунуң күрүне университединге юрист мергежилди чедип алган.
Аныяк башкылар 2013 чылда Кызыл хоорайга билиг бедидер курстарга өөренип келгеш, таныжып алганнар. Оон бээр 13 чыл ажыг үе дургузунда школага ажылдап, хөй-хөй кичээлдерни, класс шактарын эрттирип, катап-катап боттарының билиин бедидип, курстарны өөренгеннер.
Башкының чымыштыг ажылы-биле чергелештир аныяктар хууда ажыл-агыйын тудуп, 9 харлыг оглу, 8, 3 харлыг кыстарының ынак ада-иези болуп чоруур. Өг-бүле амыдыралынга школа черле шаптык катпас, чүге дизе оларның аразында хамаарылгазы бот-боттарын эки билчири болгаш деткижеринден тургустунган. Белен эвес мергежилди шилип алган Анай-оолдарның өг-бүлезиниң амыдыралында принциптери ындыг.

Тываның эмчи колледжизи: ооң тургустунган төөгүзү…
XX вектиң эгезинде ТАР-га европа медициназы болгаш тибет эмнээшкин салбырлыг чаңгыс эмнелге ажылдап турган. Чоорту тибет медицина талазы хагдынган. 1944 чылдың октябрь 11-де, Тываның ССРЭ-ге каттышканының соонда, экономика, өөредилге, культура болгаш кадык камгалал адырлары көскүзү-биле сайзырап эгелээн.
Ынчан эмнелге-профилактиктиг албан черлери хөйү-биле ажыттынып, медицина ачы-дузазының шынары экижээн. Эмнелгелерге болгаш эмчи пунктуларынга совет специалистерден аңгыда, тус черниң үндезин чурттакчыларының аразындан эмчи мергежилдиглер ажылдап эгелээн. Республиканың Совет Эвилелинге каттышканынының соонда, чартык чыл безин четпээнде, Тываның фельдшер-акушер школазын область эмнелгезиниң баазазынга тургускан болгаш, бирги курска 40 кижи өөренип кирген. Ук школага 8 ай өөренир эмчи сестразы болгаш 2 чылдың фельдшер курстары ажыттынган. Кичээлдерни орус дылдан тыва дылче очулдурукчулуг эрттирип турган. Ооң бирги директору – бөдүүн араттың оглу, Тываның алдарлыг эмчизи Бальчий-оол Кузьма Балчырович. Ол 30 чылдарда эмнелгеге очулдурукчу болуп ажылдаан болгаш, бүгү назынын медицина адырынга өргээн.
Фельдшер-акушер школазының албан езу-биле ажыттынган хүнү 1945 чылдың октябрь 20 кылдыр санаттынар. Бирги доозукчулары - 10 кижи, оларның аразында 6 кижи - тус черниң чурттакчылары. Он ажыг чыл эрткенде, школа училище статустуг апарган. Оон бээр ортумак эмчи каадырларын республикага белеткээр ажылды үзүк-соксаал чокка чорудуп келген.
Амгы үеде Республиканың медицина колледжизи – ортумак эмчи мергежилдиг специалстерни белеткээр өөредилге чери. Ону 2016 чылдан бээр арга-дуржулгалыг башкарыкчы Саида Михайловна Монгуш удуртуп, башкылар коллективи-биле кады колледжти сайзырадыр ажыл-херекте үлүг-хуузун киирип чоруур. 2024 чылда медицина колледжизи «РФ-тиң 100 тергиин өөредилге организациялары» мөөрейге киришкеш, Россия Федерациязының девискээринде ортумак өөредилге черлериниң ортузунда өөредилге талазы-биле бедик шынарлыын көргүскен.
80 чылдың дургузунда эмчи колледжизи 10 муң ажыг ортумак медицина ажылдакчыларын доостуруп үндүрген. Олар чоннуң кадыкшылын камгалаар ачы-буянныг хүлээлгезин ак сеткилдиг күүседип чоруурлар. Дыка хөй доозукчулар улаштыр дээди эртемниг эмчилер кылдыр өөренип, аныяктарның дагдыныкчылары болган. Оларның аразында колледжте башкы ажылын уламчылап чоруур хоочуннар хөй: Екатерина Сергеевна Полетаева, Раиса Салчаковна Шалчима, Раиса Сояновна Дажимба, Хертек Зинаида Иргитовна, Бичекей Силема Арагачиевна, Салчак Чечек Кенденовна дээш оон-даа өскелер. Эмчи колледжизиниң коллективи өөредилге чериниң езу-чаңчылдарын хүндүлеп, Тыва Республикага ортумак медицина өөредилгезин сайзырадырынга болгаш тургузарынга үлүг-хуузун киирип, исти арттырган чаңгыс чер чурттугларынга өөрүп четтиргенин илередип турар.
https://medcoll.rtyva.ru/

Сургуулдарның хову ажылында часкы практиказы
Часкы тарылга ажылдарының эгелээни-биле, көдээ ажыл-агый кластеринде техникумнарның сургуулдары өөредилге-бүдүрүлге практиказынче үнүп, хову ажылдарында хаара туттунган.
Көдээ ажыл-агый техниказын база дериг-херекселин ажыглаар болгаш септээр талазы-биле специалист мергежилди чедип ап турар үшкү курстуң сургуулдары Кызыл кожууннуң Кара-Хаак сумузунда 50 га черни чардырып эгелээн. Техникумда көдээ ажыл-агый автопарыгы бар. Чардырар черни өөредилге черинге республиканың бир көдээ ажыл-агый бүдүрүкчүзү хөлезиге дамчыткан. Сургуулдар мал чемин тарыыр сорулгалыг. Көдээ ажыл-агый техникуму мал чеми белеткээр цехти ажытканын сагындыраал. Ол чурттакчы чон ортузунда хереглелди алган.
Техникум - "Профессионалитет" федералдыг төлевилелдиң күүседикчизи, ооң баазазы Тываның агробүдүрүлге техникуму болуп, амгы үениң чаа техниказында чер ажылының чурагайлыг аргаларын ажыглавышаан, часкы хову ажылдарынче кирипкен.

